Amanc û Prensîbî

Eksen AMerkezo Îdeolojîk ê Neteweperwerî

Ma sey Înîsîyatîfê Neteweyî yê Kurdîstanî, nê momentî de vînenî ke sinifo sîyasî yê kurdan hetê subjebîyayîş û temsîlê neteweyî ra yew belavbîyayîş û kêmanî ciwîyeno.

Ma vînenî ke yew hetê nê belavbîyayîş û kêmanî ey ra yeno ke îdeolojîya neteweperwerî hetê sinifê ma yê sîyasî ra bi têra xo nêameya zereykerdene û no sinif bi hawayo sîstematîk xo nêdano çimeyanê zanayîşê neteweyî.

Hetêk ra zî, dejenerasyon û rijîyayîşê exlaqî yê ke ewro cematê ma de hetê kolonyalîstan ra benî vila, bi qelsbîyayîşê qewetê vateyî yê îdeolojîya neteweperwerî, bi qetbîyayîşê çimeyanê zanayîşê neteweyî yê sey tarîx, ziwan, kultur û edetî û coka bi kewtişê ruhê neteweyî yê zereyê qelsî ya girêdaye yî.

Coka ma sey Înîsîyatîfê Neteweyî yê Kurdîstanî, awankerdişê merkez yan merkezanê ke rolê îdeolojîya neteweperwerî ronakbîyayîş û şuurê neteweyî de, îrade û yewbîyayîşê neteweyî de bi pîvanê kanonîkî nîşan bidî û bi gurênayîşê sîstematîk ê çimeyanê zanayîşê neteweyî qewetê tesîrî awan bikerî, zerûrî vînenî.

Eksen BRestorasyonê Sîyasî yê Neteweyî

Ma, sey Înîsîyatîfê Neteweyî yê Kurdîstanî, vînenî ke sinifo sîyasî yê kurdan yew momentê restorasyonî de yo.

Hetêk ra nislanê xortan ra heta şexsîyetanê serbixweyan bi hezaran merdim seba ke nameyê miletê ma ra bibî subjeyê sîyasî û qewetê temsîlî bidest bikerî geyrayîş de yî; hetêk ra zî, tayê xebatê yewbîyayîşî û teşebusê awankerdişê platforman dewam kenî.

Nê çerçoveyî de, şeno behsê yew pêlê neteweyî yo berzbîyaye bêro kerdene. Labelê hem geyrayîşî yew zemîno îdeolojîk o qewetin ser o nêroniştî hem zî teşebusê yewbîyayîş û rêxistinbîyayîşî hema pîvananê palyatîfan ra nêvîyartî.

Ke no pêlê neteweperwerîye yo berzbîyaye bi pêro potansîyelê xo bibo yew qeweto neteweyî yo saziyî, ma beşdarbîyayîşo giran û hîra yê ronakbîran, entelektuelan û akademîsyenanê kurdan prosesî de zerûrî vînenî. Muhafezekaran ra heta lîberalan û çepgiran, ma ronakbîranê her hetî — her kesî enîya xo ra — dawet kenî ke prosesî bi analîzanê hîrayan û metnanê îdeolojîkanê qewetinan destek bikerî.

Ma vînenî ke no restorasyono sîyasî monopolê tu partîyêka kurdîstanî yan yew teşebusê partî yê ke yew hetê dîyarkerdeyî ser o roniştîyo de nêşeno bêro ardene. Çunke partîyê ma yê kurdîstanîyê ke estî, gore awanîyanê xo, nê rewşê de nîyî ke nê pêlê neteweyî yê her hetî hembêz bikerî. Reyna tu hetê sîyasî yê ke estî de keda kadroyan a ke qewetanê neteweyîyan bikera yew çin a.

Coka, ma yew xebata platforma neteweyî — ke hetanê sîyasîyanê her hetî ra virazyaya û partîyê ma yê kurdîstanî zî tede cayê xo gênî — ke bi wext bibo yew «Partîya Kongreyê Neteweyî» yan yew «Partîya Girseyî ya Neteweyî» yan zî yew «Tevgerê Kongreyê Neteweyî», manedartir vînenî. Labelê yew xebata winasî de gani ca nêro dayene hetanê sîyasîyanê îdeolojîkanê totalîteran, hetanê sîyasîyan û tevgeranê xizmetî yê ke îdealê «serweriya neteweyî» nêgênî xo ser û sazgeyanê ke hetê awanî ra bindestê wesayetî de yî.

Ke prosesê restorasyonî yew xetta raşte ser o şêro, gani hesabê têkoşînê neteweyî yê 50 seran ê vîyarteyan Bakurê Kurdîstanî de bêro kerdene. Tecrubeyê sîyasî yê 50 seran ê vîyarteyan netîceyê trajîkî yê ke tu têkoşînê xelasîya neteweyî de nêameyî dîyene ardî meydan. Nê wextî de seba xelasîya neteweyî zêdeyê se hezar merdimê ma bîyî şehîd, bi sey hezaran merdimanê ma bi hepisxaneyan bedel da, bi mîlyonan merdimê ma ca û warê xo ra ameyî surgunkerdene. No pêro bedel dîyayo ke ma sey milet serweriya xo bidest bikerî, hewlê kolonyalîstan ê esterdişê miletê ma ra tarîx bêrî vindarnayene. Labelê tevgerê apoyî yo ke no proses domîne kerd, zidê hêvîya miletê ma, bi prosesê «Tirkîya bê teror» ra, xo angaje kerdo projeyê wedaritişê miletê ma bi tirkkerdene. Projeyê sey «cumhurîyeto demokratîk», «cemato demokratîk», «entegrasyono demokratîk» û sn., ne tena terkkerdişê waştişanê neteweyîyan î, hem zî projeyê destekdayîşê asîmîlasyonê kolonyalîstî yê miletê ma ser o yî.

Trajîktir o yo ke tevgerê apoyî tevî rolê xo yo dîyar ê prosesê tesfîyekerdişê kurdbîyayîşî sîyaset ra, hema zî şeno parçeyêko muhîm ê sinifê sîyasî yê kurdan domîne bikero.

Îzahkerdişê trajedîya ciwîyayîye tena bi rolê şubhedar ê tevgerê apoyî beno sebebê netîceyanê xeletan. Raştîye de, nê tabloyê rijîyayîşî de pêro sinifo sîyasî yê kurdanê Bakurî mesul o. Coka, gani no zî bêro persayene ke çira kesimê sîyasîyê kurdan ê ke teberê tevgerê apoyî de yî nêşayî yew alternatîf aver bibernî, çira nêşayî verê nê xisarî bigêrî.

Ma, sey Înîsîyatîfê Neteweyî yê Kurdîstanî, vînenî ke kêmanîya ciwîyayîye problemanê fehmkerdişê îdeolojîk û felsefî yê derheqê neteweperwerîye de ra yena. Îdeolojîya neteweperwerî ardişê serweriya neteweyî û awankerdişê dewleta neteweyî vînena û têkoşînê seba ney de estbîyayîş û cayê her unsurê neteweyî meşrû û zerûrî vînena.

Labelê, 50 seranê vîyarteyan de tevgerê sîyasîyê kurdan xebatê xo bindestê tesîrê hetanê îdeolojîkanê totalîter û sekteran de dewam kerdî. Nê hetî gama ke têkoşînê neteweyî yew hetê dîyarkerdeyî ser o ronenî û bi hîsê temînkerdişê hegemonyaya yew hetê dîyarkerdeyî têkoşînî de hereket kenî, bîyî sebebê hizibbîyayîş, xerîbbîyayîş û zidbîyayîşî mîyanê qewetanê neteweyîyan de zî.

Yewbîyayîşê neteweyî

Awanîyanê sîyasîyanê kurdan vîyarteyî de tayê teşebusê yewbîyayîşî kerdî. Labelê nê, zafêr ke îcabanê zemînê sîyasî yê neteweperwerî ra, teşebusê ke bi motîvê awankerdişê qewetê alternatîfî ameyî kerdene bîyî. Yanî, nê teşebusî nêbîyî xebatê ke yewbîyayîşê qewetanê her hetê sîyasî pawenî, yan her hetê sîyasî rê kanalan akenî. Û pratîk de nê xebatî ya geyrayîşanê awankerdişê hegemonyaya hizbî ra ya zî problemanê ahengî yê mîyanê awanîyanê sîyasîyan ra belav bîyî şîyî.

Xebatê ke bi ruhê partîya girseyî yan partîya kongreyî ameyî berdene zî estî. Labelê tîya de zî sey ke «kulturê xebata pêroyî yê kadroyanê hetanê cîyayan» nêame averberdene, geyrayîşê wesayetî zî kêmî nêbîyî. Cayê şinasnayîşê heqê her hetê neteweyî û meşrûdîyayîşê aîdîyeta ey a komî de, ferdanê hetanê cîyayan rê tabîbîyayîşê yew merkezo dîyarkerde — ke bi mîsyonê wasî ca girewto — ame sepênayene.

Xebata pêroyî

Sinifo sîyasî yê kurdanê Bakurî, semedê fehmê totalîter-sekter ê ke 50 seranê peyênan de serdest bî, sey ke tecrubeyêkê xebata pêroyî ya awanîyanê sîyasîyanê hetanê cîyayan nêciwîya, nê mewzuyî de tu berhemêko îdeolojîk zî nêda. Ma, sey Înîsîyatîfê Neteweyî yê Kurdîstanî, ronakbîran û aktîvîstanê sîyasîyanê kurdan rê pêşnîyaz kenî ke prosesê ameyoxî de nê mewzuyî ser o bifikirîyî û metnanê îdeolojîkanê derheqê «kulturê xebata pêroyî» de heta ke şenî zêde bikerî.

Xodayîş

Yew hetanê tewr qelsan ê sinifê sîyasî yê neteweyî yê Bakurê Kurdîstanî zî kêmanîya ey a xodayîşî ya dozê neteweyî de ya. Na qelsî zî nêzereykerdişê têra yê îdeolojîya neteweperwerî ra yena. Tevgerê sîyasî yo neteweyî yê kurdan hema zî yew lîteratur û retorîkê ke girêdana xorîne ya felsefî û ruhî ya mîyanê azadîya ferdî û azadîya neteweyî, serweriya ferdî û serweriya neteweyî, estbîyayîşê ferdî û estbîyayîşê neteweyî, ciwîyayîş û miletî bi temamî fehm bikerna ra bêpar o.

Ma zerûrî vînenî ke neteweperwerê kurdan prosesê ameyoxî de parçeyêk ê xebatanê xo yê îdeolojîkan zî nê warî rê wakif bikerî.

Kapasîteya vatişî miletî rê

Amarê aktîvîstanê sîyasîyanê neteweperweranê kurdan ê hetanê cîyayan reseno dehanê hezaran. Labelê, çunke ê bê rêxistin û belavbîyaye yî, wayîrê pozîsyona yew merkezê ke miletê ma rê vano nîyî. Eke aktîvîstê neteweperwerê kurdan ê heme hetan xebatanê xo yew merkezê ke kapasîteya vatişî miletê ma rê est a de nêarî pêser, rayîr çalakî û manîpulasyonanê rejîmê kolonyalîstî û hevkaranê ey ê esterdişê miletê ma ra tarîx rê heta peynî beno a.

Eksen CTovê Xoverdayîşê Neteweyî

Rejîmê kolonyalîstî seserra vîyarteye de Bakur de hewl dayêne ke kurdbîyayîşî bi pratîkanê jenosîdî tarîx ra estero, parçeyanê bînan ê welatê ma de zî seba ke miletê ma tu statuyêko sîyasî bidest nêkero her çeşîdê mudaxeleyî ceribna. Serûbinbîyayîşê eskerî-sîyasîyê ke hîris seranê peyênan de mintiqaya ma de qewimîyayî tayê firsendî dayî miletê ma û ma sey milet Başûrê Kurdîstanî de reştî yew statuyo federal, parçeyanê bînan de zî seba miletê ma averşîyayîşê hêvîdayoxî ameyî qeydkerdene.

Labelê, no konjonkturo sîyasî çend seran ra nat vurîyayo. Qewetê global gama ke seviyeya global de reqabetê hegemonyaya eskerî û sîyasî berz kenî, bi tehkîmat û pêrodayîşanê ke mintiqaya ma de dewam kenî bîyî sebebê yew rêzbîyayîşo newe qewetanê eskerî-sîyasîyanê mintiqa de zî. Na rewşe qewetanê hegemonîkanê mintiqayîyan ê sey Tirkîya rê emelanê înan ê hîrakerdene de îmkanê manevra zî dayo.

Tirkîya wazena nê konjonkturî hem seba girewtişê verê firsendanê ke feydeyê kurdan de aver şonî hem zî sey yew îmkan seba polîtîkayanê xo yê hîrakerdene yê newe-osmanî/pan-tirkîstan bigurêno.

Tirkîya seba ardişê emelanê xo yê hîrakerdene esterdişê kurdbîyayîşî sîyaset û tarîx ra zerûrî vînena. A, bi nê amancî tevgerê apoyî zî gêna bindestê xo û — bi vateyêko raşt — xo hadre kena ke welatê ma «newe ra fetih bikero». Bi yew plano temam — mehkumkerdişê kurdanê Rojava û Rojhilatî bi bêstatuyî, îlhaqê Başûrî, Bakur de zî tundkerdişê asîmîlasyonî — pêro tehkîmatê xo esterdişê kurdbîyayîşî ra tarîx ser o nana ro.

Ma sey Înîsîyatîfê Neteweyî yê Kurdîstanî, awanbîyayîşê xo tena sey yew xebata awankerdişê qewetê temsîlê neteweyî nêvînenî, eynî wext de sey yew tovê xoverdayîşê neteweyî yê vera operasyonanê kolonyalîstan ê fetihkerdişê newe, îlhaq û esterdişê welatê ma ra tarîx vînenî.

Nê çerçoveyî de, ma averberdişê înîsîyatîfanê xoverdayîşê neteweyîyanê winasîyan her hucreya cematkî ya miletê ma de, tevgeranê xortan û cinîyan de, sendîkayan de, sazgeyanê meslekîyan de, sazgeyanê cematê sivîlî de û cayanê niştenî de seba estbîyayîşê ma yo neteweyî zerûrî vînenî.

Ma sey Înîsîyatîfê Neteweyî yê Kurdîstanî, gore momentê sîyasî yê ke ma tede kewtî, şeklanê têkoşînê sivîlî pêşnîyaz kenî. Têkoşînê ma do xo bidero keda ke miletê ma rayîrê xelasî de bi tarîxî awan kerda, meşrûîyetî û heqanê bingeyênan ê ke huqûqê mîyanneteweyî dano miletan.

Hîrês XalîPrensîbê Ma yê Bingeyênî

Înîsîyatîfê Neteweyî yê Kurdîstanî nê prensîban esas gêno:

1. Yewbîyayîşê NeteweyîAmanc keno ke yewbîyayîşê neteweyî yê miletê kurdî bêro qewetin kerdene; partîyanê sîyasîyan, sazgeyanê cematê sivîlî, ronakbîran, akademîsyenan, hunermendan, cinîyan û xortan teşwîq keno ke yew zemîno neteweyî yo pêroyî de bêrî pêser.
2. Dîyalog û TêkilîyeMîyanê awanîyanê sîyasî û cematkîyanê kurdan de averberdişê kulturê dîyalogî, piştgirîye, têkilîye û têkoşînê pêroyî esas gêno; fehmê dubendîya zereyî û cîyabîyayîşî red keno.
3. Serbixweyîye û HîrayîyeSey dergbîyayîş yan alternatîfê tu partîyêka sîyasî hereket nêkeno; yew duruşo neteweyî yo serbixwe, bêteref û hîra gêno xo ser ke heme kesimanê neteweyîyan ra eynî dûrîye de yo.
4. Heqê Dîyarkerdişê Qederê XoMenfeetanê neteweyîyanê pêroyîyan ê miletê kurdî, îradeyê ey ê pêroyî û heqê ey ê dîyarkerdişê azad ê ameyoxê xo sey prensîbo bingeyên qebul keno.
5. Piştgirîya Mîyanê ParçeyanAmanc keno ke piştgirîya kulturî, cematkî û demokratîke mîyanê kurdanê çar parçeyanê Kurdîstanî de bêro qewetin kerdene; şuurê neteweyî û hîsê aîdîyetê pêroyî bêro averberdene.
6. Ziwan û Mîrasê KulturîSeba ciwîyayîşê mîrasê kulturî û vîrê tarîxî yê kurdan do xebatan bibero. Înîsîyatîfê ma pawitiş, averberdiş û neqilkerdişê heme lehçeyanê kurdkî nislanê ameyoxan rê sey mesulîyeto neteweyî vîneno; wina zî, seviyeya dramatîke ya karardişê rojaneyî yê lehçeya ma Dimilkî/Kirdkî çiman ver gêno û seba karardişo hîra û musayîşê na lehçeye xebata taybetî sey yew wezîfe dîyar keno.
7. Beşdarîya AktîfeRolê cinîyan, xortan, ronakbîran û akademîsyenan awankerdişê şuurê neteweyî de muhîm vîneno; beşdarîya înan a aktîfe mekanîzmayanê qerardayîşî û prosesanê cematkîyan de destek keno.
8. Azadîyê BingeyênîAzadîya bawerî, fikir û îfadeyî; pirrengîye, beşdarîya demokratîke û şefafîye mîyanê prensîbanê ciwîyayîşê cematkî yê ke terkê înan nêbeno de hesab keno.
9. Şuurê Kongreyê NeteweyîBeşdarbîyayîşê averberdişê yew şuurê kongreyê neteweyî yo demokratîk, saziyî û hîra ke îradeyê pêroyî yê miletê kurdî nîşan bidero, sey mesulîyeto tarîxî qebul keno.
10. Sînorê HevkarîyePiştgirîye û gama ke lazim bo xebata pêroyî bi partî, platform û awanîyanê kurdîstanîyan pawena. Labelê bi awanîyanê sîyasîyan ê ke mîyanê xo û rejîmanê kolonyalîstan û hevkaranê înan de dûrîya zelal nêronenî, tu hevkarî aver nêbena.
11. Temsîlê MîyanneteweyîAwankerdişê yew «Heyetê Temsîlê Neteweyî» yo meşrû ke heqanê kolektîfanê miletê kurdî bibero platformanê mîyanneteweyîyan, sey amanco stratejîk nano xo ver.
12. Heqê Kêmîneyan û Nîzamo PirrengPawitişê heqanê kêmîneyanê etnîkan, dînîyan û kulturîyan ê ke Kurdîstanî de ciwîyenî sey yew prensîbo bingeyên ê nîzamê huqûqî yo demokratîk qebul keno. Ke beşdarîya wezne û aktîfe ya koman ê ke tarîx ra dezavantajin î ciwîyayîşê pêroyî de bêro temînkerdene; averberdişê mekanîzmayanê cîyakarîya pozîtîfe yê demdemîyan û pîvaninan warê perwerdeyî, kulturî, îdareyanê mehelîyan, karê pêroyî û temsîlê sîyasî de destek keno. Pawitişê anayasayî yê heqê heme koman ke ziwan, kultur, bawerî û nasnameyanê xo azad biciwîynî û aver bibernî; dîyayîşê cîyayîyan sey parçeyêko cêranêbîyaye yê dewlemendîya cematkîye û hemwelatîya pêroyî esas gêno. Ne serdestîya zafaneyî; awankerdişê yew cematê sîyasî yo hîra ke hemwelatîya wezne, hurmetê pêyî û fehmê ameyoxo demokratîk o pêroyî ser o awan beno amanc keno.
13. Pîvanê MeşrûîyetîMa sey Înîsîyatîfê Neteweyî yê Kurdîstanî tu parlamentoyêk ke heqanê kolektîfanê miletê ma nêşinasneno meşrû nêvînenî û weçînayîşanê nê parlamentoyan sey rojeva xo qebul nêkenî.